Dis Manibus

In 1964 wordt in het Hoefveld de nieuwe St. Aloysiusschool gebouwd. Op 10 juni verschijnt een grote graafmachine om de kelder te graven. Al na een paar happen grond wordt het werk abrupt stil gelegd. De graafbak heeft de resten van een Romeins crematiegraf geschampt. Daarbij is een kleine hoeveelheid glaswerk vernield geraakt. Het glaswerk maakt onderdeel uit van de grafgiften die de overledene mee kreeg voor gebruik in het hiernamaals. Gelukkig worden de overige stukken later door deskundige handen uitgegraven. Blijkbaar heeft een aantal grondwerkers dan al wat spullen uit de bouwput gehaald. Het Limburgs Dagblad van 12 juni 1964 roept namelijk op om die omwille van het onderzoek zo snel mogelijk in te leveren.

De eerste deskundige die het crematiegraf onderzoekt en erover publiceert, is drs. Leo van Hommerich. Hij is stadsarchivaris van Heerlen en conservator van het Oudheidkundig Museum aldaar. Van Hommerich stelt vast dat de overledene een welgestelde vrouw moet zijn, die leefde in de eerste helft van de 2e eeuw. Haar rijkdom blijkt uit de aangetroffen hoeveelheid glaswerk en brons. Ook het rode terra sigillata eetservies en de bronzen strigilis getuigen van een leven op stand. De romeinen gebruikten dit lepelvormige instrument om hun met olie ingesmeerde huid schoon te schrapen. De fragmenten van een bronzen haarnaald en glazen meloenkraal zouden op het vrouwelijk geslacht wijzen. Tegenwoordig weten we dat meloenkralen ook in het leger werden gebruikt, onder meer om paardentuig te sieren. De kraal kan dus even goed op een man met een militair verleden wijzen. Ook de aangetroffen fragmenten van een ijzeren klapstoel kunnen met het Romeinse leger in verband worden gebracht. Op 2 juli 1964 worden de grafgiften uitgestald in de raadzaal van Nieuwenhagen. Het is de laatste keer dat de grafgiften in Nieuwenhagen worden getoond. Op advies van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek worden ze overgedragen aan het stadsarchief van Heerlen. Tegenwoordig zijn ze onderdeel van de permanente expositie van het Thermenmuseum.

Veertig jaar na de ontdekking wordt de school gesloopt om ruimte te maken voor woningbouw. Archeologen van de Vrije Universiteit Amsterdam grijpen deze gelegenheid aan om de graflocatie nader te onderzoeken. Daarbij stuiten ze op een kiezelstenen fundering van 16,5 bij 16,5 meter. Naar aanleiding van deze vondst concluderen de archeologen dat het graf ooit binnen vier muren lag. Waarschijnlijk heeft aan of binnen de ommuring een altaar voor de overledene gestaan. Ook een grafmonument is niet uitgesloten. In de Romeinse tijd was het graf in ieder geval duidelijk zichtbaar. Sinds 2010 herinnert een kunstwerk met de titel ‘Dis Manibus’ aan de rustplaats van de onbekende Romein(se). ‘Dis Manibus’ is een typisch Romeins grafschrift, meestal afgekort tot ‘D.M.’. Het betekent zoiets als ‘aan de goddelijke schimmen’. Het kunstwerk is vervaardigd door Jos Laven en staat aan de Hereweg. Bronzen tegels met Romeinse voorstellingen wijzen de weg naar de precieze graflocatie in het schuin tegenover gelegen wooncomplex Valderveste.